Arrest van het Hof van 26 oktober 1982, 221/81EEG-Verdrag art. 177 en art. 3

Bij een in kracht van gewijsde gegaan vonnis van het Landgericht Düsseldorf van 26 april 1976 werd Wilfried Wolf, verzoeker in het hoofdgeding, wegens ongeoorloofde handel in verdovende middelen veroordeeld tot een gevangenisstraf van acht jaar.

Het Landgericht achtte bewezen dat verzoeker vanaf half juli 1975 tot aan zijn arrestatie rond 15 oktober 1975 in de oude stadskern van Düsseldorf als „dealer” was opgetreden. Wolf had meegewerkt bij de verkoop van 742 gram heroïne en 150 gram cocaïne. Het grootste deel van de waar had hij zich in Düsseldorf en verschillende andere steden verschaft, de rest had hij zelf uit Nederland ingevoerd.

Overeenkomstig artikel 57, lid 2, van de Duitse douanewet beschouwde het Hauptzollamt Düsseldorf, verweerder in het hoofdgeding, verzoeker als schuldenaar van invoerrechten over de in het vonnis van het Landgericht vastgestelde hoeveelheden verdovende middelen, enerzijds omdat hij goederen die hij had ingevoerd niet zelf bij de douane had aangegeven en daardoor aan het douanetoezicht had onttrokken, anderzijds omdat hij ingevoerde goederen na het ontstaan, maar vóór het tenietgaan van de douaneschuld had gekocht, terwijl hij wist of had moeten weten dat op de betrokken waar de. douanevoorschriften van toepassing waren. Bij aanslagbiljet van 3 december 1976, gewijzigd op 28 januari 1977, vorderde het Hauptzollamt deze rechten van verzoeker. Uitgaande van de door verzoeker betaalde aankoopprijs begrootte het Hauptzollamt de douanewaarde van 742 gram heroïne op DM 74200 en van 150 gram cocaïne op DM 15 000.

Toen het bezwaarschrift van verzoeker in het hoofdgeding tegen het aanslagbiljet werd afgewezen, heeft hij beroep ingesteld bij het Finanzgericht Düsseldorf.

Onder verwijzing naar 's Hofs arrest van 5 februari 1981 (zaak 50/80, Horváth, Jurispr. 1981, blz. 385) besloot het Finanzgericht Düsseldorf bij beschikking van 10 juni 1981 de procedure te schorsen en het Hof te verzoeken om een uitspraak over de volgende vragen:

1.„ Moeten de bepalingen van het EEG-Verdrag over de douane-unie (artikel 9, lid 1, en de artikelen 12 t/m 29) zo worden uitgelegd, dat een Lid-Staat sedert de invoering van het gemeenschappelijk douanetarief niet (meer) bevoegd is douanerechten te heffen op als smokkelgoed ingevoerde verdovende middelen, die ingeval van ontdekking in beslag zouden moeten worden genomen en vernietigd?

2.Zo de vraag ontkennend wordt beantwoord en douanerechten moeten worden geheven, worden subsidiair de prejudiciële vragen gesteld die het Finanzgericht Hamburg in zijn verwijzingsbeschikking van 15 januari 1980 — IV 89/79 H — heeft geformuleerd (zaak 50/80)”

In de motivering van de verwijzingsbeschikking wijst het Finanzgericht erop dat het Hof in voornoemd arrest van 5 februari 1981 voor recht heeft verklaard: „Na de instelling van het gemeenschappelijk douanetarief is een Lid-Staat niet meer bevoegd douanerechten toe te passen op als smokkelgoed ingevoerde en na hun ontdekking vernietigde verdovende middelen. Hij blijft echter volkomen vrij de gepleegde overtredingen strafrechtelijk te vervolgen met alle gevolgen van dien, ook op geldelijk gebied”.

Het Finanzgericht vraagt zich af of het in dit arrest uitgesproken beginsel ook van toepassing is op gevallen waarin de binnengesmokkelde verdovende middelen niet zijn ontdekt en derhalve niet in beslag konden worden genomen en vernietigd. Uit de rechtsoverwegingen van genoemd arrest blijkt niet duidelijk of — en zo ja waarom — de inbeslagneming en vernietiging beslissend zijn voor de gekozen oplossing, of dat deze omstandigheid slechts een mogelijke variant is, waarop het genoemde beginsel van toepassing is. In dit verband merkt het Finanzgericht op dat, indien de inbeslagneming en vernietiging beslissend zouden zijn, het vaak van het toeval zou afhangen wanneer en bij wie een douaneschuld ontstaat.

Het Finanzgericht wijst er vervolgens op dat verordening nr. 803/68 van de Raad van 27 juni 1968 inzake de douanewaarde van de goederen (PB L 148 van 1968, blz. 6) slechts het regelmatige handelsverkeer betreft. Voorts blijkt uit de overwegingen bij richtlijn 79/623 van de Raad van 25 juni 1979 inzake de harmonisatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen op het gebied van de douaneschuld (PB L 179 van 1979, blz. 31) dat een douaneschuld een economisch en geen strafrechtelijk karakter heeft. Het absolute verbod om verdovende middelen in te voeren valt derhalve buiten het douanerecht en de regelingsbevoegdheden op douanerechtelijk terrein.

Ingeval de eerste vraag ontkennend wordt beantwoord, worden de eerdere prejudiciële vragen van het Finanzgericht Hamburg in zijn verwijzingsbeschikking van 15 januari 1980 in voornoemde zaak 50/80 van belang voor de bepaling van de douanewaarde van de binnengesmokkelde verdovende middelen.

Deze vragen zijn als volgt geformuleerd:

1.„ Moeten de bepalingen van verordening (EEG) nr. 803/68 van de Raad van 27 juni 1968 en van verordening (EEG) nr. 603/72 van de Commissie van 24 maart 1972 aldus worden verstaan dat zij, met uitzondering van de bepalingen die een regelmatige douaneaangifte van goederen vooropstellen ook rechtstreeks gelden voor de berekening van de douanewaarde van goederen die het douanegebied van de Gemeenschap zijn binnengesmokkeld?

2.Moeten de bepalingen van verordening nr. 803/68, met name de artikelen 1, 2, 4, 6, 7 en 8, aldus worden uitgelegd, dat de douanewaarde van goederen die het douanegebied van de Gemeenschap zijn binnengesmokkeld, wordt bepaald door de tijd en de plaats waarop de goederen in het douanegebied van de Gemeenschap zijn binnengebracht, ook wanneer volgens de toepasselijke nationale materieelrechtelijke bepalingen de douaneschuld op een ander tijdstip en bij een ander dan de eerste op het grondgebied van de Gemeenschap gevestigde koper ontstaat?

3.Moeten de bepalingen van verordening (EEG) nr. 375/69 van de Commissie van 27 februari 1969 en van verordening (EEG) nr. 1343/75 van de Commissie van 26 mei 1975 aldus worden uitgelegd, dat zij ook in geval goederen het douanegebied van de Gemeenschap worden binnengesmokkeld, met dien verstande gelden dat iedere latere dan de eerste in de Gemeenschap gevestigde koper in wiens bezit het smokkelgoed wordt aangetroffen, opgave moet doen van de door hem betaalde prijs, met als gevolg dat de door de betrokkene betaalde prijs bepalend is voor de douanewaarde, of zijn de bevoegde nationale instanties gehouden, de douanewaarde van de binnengesmokkelde goederen te schatten op basis van de door de eerste op het grondgebied van de Gemeenschap gevestigde koper betaalde koopprijs, overeenkomstig de beginselen neergelegd in de artikelen 1, 2, 4, 6, 7 en 9 van verordening nr. 803/68?”

De verwijzingsbeschikking is op 22 juli 1981 ter griffie van het Hof ingeschreven.

Krachtens artikel 20 van 's Hofs Statuut EEG zijn schriftelijke opmerkingen ingediend door de regering van de Franse Republiek, te dezen vertegenwoordigd door M. Aulagnon, lid van het Secretariaatgeneraal van het Comité inter-ministériel pour les questions de coopération économique européenne auprès du Premier ministre, en door de Commissie van de Europese Gemeenschappen, te dezen vertegenwoordigd door haar juridisch adviseur R. Wägenbaur als gemachtigde.

Bij beschikking van 3 februari 1982 heeft het Hof besloten de zaken 221/81 en 240/81 te voegen voor de mondelinge behandeling.

Het Hof heeft, op rapport van de rechterrapporteur en gehoord de advocaatgeneraal, besloten zonder instructie tot de mondelinge behandeling over te gaan. Wel heeft het de Commissie verzocht, het Hof een overzicht te geven van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen en de douanepraktijken die in elk der Lid-Staten gelden voor:

—enerzijds de illegale invoer van verdovende middelen waarvan het gebruik en hun grondgebied volstrekt zijn verboden, en

—anderzijds de illegale invoer van produkten waarvan de verhandeling op hun grondgebied op zichzelf niet is verboden, maar die dit grondgebied worden of zijn binnengesmokkeld.

De door de Commissie bij de Lid-Staten ingewonnen inlichtingen kunnen als volgt worden samengevat:

De illegale invoer van verdovende middelen waarvan het gebruik en de verhandeling strikt zijn verboden, doet in België een douaneschuld ontstaan en leidt tot de heffing van invoerrechten. Zo een import doet in Duitsland, Ierland en Nederland een douaneschuld ontstaan.

Sinds voornoemd arrest van het Hof van 5 februari 1981 in zaak 50/80 worden in Duitsland echter geen invoerrechten geheven nadat de verdovende middelen zijn ontdekt en — hetgeen rechtens wordt vermoed — zijn vernietigd. In Ierland wordt de douaneschuld als vervallen beschouwd doordat illegaal ingevoerde verdovende middelen in beslag worden genomen en vernietigd. In Nederland worden invoerrechten geheven wanneer de verdovende middelen zijn gebruikt en de illegale invoer kan worden bewezen, doch zij worden niet geheven ingeval van inbeslagneming en vernietiging.

In Italië doet de illegale invoer van verdovende middelen een douaneschuld ontstaan, behalve bij ambtshalve wederuitvoer of vernietiging.

De illegale invoer van verdovende middelen doet in Griekenland en Luxemburg geen doueneschuld ontstaan; daar worden de ontdekte verdovende middelen in beslag genomen en vernietigd. In Luxemburg ontstaat echter wel een douaneschuld indien de verdovende middelen zijn gebruikt.

In Denemarken, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk tenslotte leidt de illegale invoer van verdovende middelen niet tot de heffing van invoerrechten. Wanneer in Frankrijk evenwel de illegaal ingevoerde verdovende middelen niet ambtshalve worden vernietigd, maar bijvoorbeeld aan erkende laboratoria worden verkocht, worden bij deze verkoop rechten geheven. In het Verenigd Koninkrijk worden geen invoerrechten geheven, ongeacht of de betrokken importeur de verdovende middelen heeft verkocht, gebruikt of wederuitgevoerd.

De illegale invoer van produkten, waarvan de verhandeling op zichzelf niet is verboden, doet in alle Lid-Staten een douaneschuld ontstaan, behalve in Griekenland waar de illegaal ingevoerde goederen in beslag worden genomen.

In Denemarken worden echter geen invoerrechten geheven wanneer de belastingplichtige onbekend is en de produkten worden vernietigd of verkocht.

In Ierland worden de invoerrechten als voldaan beschouwd, wanneer het binnengesmokkelde produkt aan de betrokkene wordt gelaten tegen betaling van een bij schikking vastgesteld bedrag en wanneer het produkt in beslag wordt genomen en vervolgens wordt verkocht; de douaneschuld wordt daarentegen als vervallen beschouwd ingeval van ambtshalve vernietiging of wederuitvoer.

In Luxemburg worden binnengesmokkelde produkten in beginsel in beslag genomen en verkocht. Invoerrechten worden geheven bij de verkoop, indien deze bestemd is voor gebruik in het binnenland; de rechten worden ook geheven wanneer de betrokken produkten zijn gebruikt.

In het Verenigd Koninkrijk worden bij inbeslagneming geen rechten geheven, behalve indien de betrokken produkten aan de importeur worden gelaten of ambsthalve worden verkocht. Daarentegen worden wel rechten geheven bij verkoop of wederuitvoer door de importeur.

Bij beschikking van 10 juni 1981, ingekomen ten Hove op 22 juli 1981, heeft het Finanzgericht Düsseldorf overeenkomstig artikel 177 EEG-Verdrag een aantal prejudiciële vragen gesteld over de toepassing van het gemeenschappelijk douanetarief op als smokkelgoed ingevoerde verdovende middelen.

Het hoofdgeding heeft betrekking op de vaststelling van invoerrechten voor hoeveelheden heroïne en cocaïne die verzoeker in het hoofdgeding op de zwarte markt in Duitsland en Nederland had gekocht en in strijd met de Duitse wet op de verdovende middelen (Betäubungsmittelgesetz) had doorverkocht. Ter zake van deze feiten is hij door een Duitse strafrechter tot een gevangenisstraf van 8 jaar veroordeeld.

In de verwijzingsbeschikking wordt erop gewezen dat het Hof in zijn arrest van 5 februari 1981 (zaak 50/80, Horváth, Jurispr. 1981, blz. 385) heeft uitgemaakt, dat een Lid-Staat na de instelling van het gemeenschappelijk douanetarief niet meer bevoegd is douanerechten toe te passen op als smokkelgoed ingevoerde en na hun ontdekking vernietigde verdovende middelen, doch volkomen vrij blijft de gepleegde overtredingen strafrechtelijk te vervolgen.

Daar de binnengesmokkelde verdovende middelen in het onderhavige geval niet zijn ontdekt en daardoor niet in beslag konden worden genomen en vernietigt, vroeg het Finanzgericht zich af of het Hof in voornoemd arrest, door te verwijzen naar de vernietiging van de verdovende middelen, deze vernietiging beslissend acht voor de gekozen oplossing. Het voegt er aan toe dat, indien zulks het geval zou zijn, het vaak van de toevallige ontdekking zou afhangen of er een douaneschuld ontstaat.

Onder deze omstandigheden heeft de nationale rechter een aantal prejudiciële vragen gesteld, waarvan de eerste luidt als volgt:

„Moeten de bepalingen van het EEG-Verdrag over de douane-unie (artikel 9, lid 1, en de artikelen 12 t/m 29) zo worden uitgelegd, dat een Lid-Staat sedert de invoering van het gemeenschappelijk douanetarief niet (meer) bevoegd is douanerechten te heffen op als smokkelgoed ingevoerde verdovende middelen, die in geval van ontdekking in beslag zouden moeten worden genomen en vernietigd?”

Voordat op deze vraag wordt ingegaan, moet eerst nog het probleem worden onderzocht of het binnensmokkelen in de Gemeenschap van verdovende middelen die deel uitmaken van de illegale handel in deze produkten, een douaneschuld doet ontstaan.

Aldus gesteld betreft deze vraag niet het probleem van de illegale invoer van produkten in het algemeen, maar dat van de illegale invoer van verdovende middelen.

Zoals het Hof in voornoemd arrest van 5 februari 1981 heeft overwogen, vertonen verdovende middelen zoals morfine, heroïne en cocaïne in zoverre bijzondere kenmerken dat de schadelijke werking ervan algemeen wordt erkend en de invoer en verhandeling in alle Lid-Staten zijn verboden, afgezien van een streng gecontroleerde en beperkte handel met het oog op voor farmaceutische en medische doeleinden geoorloofd gebruik.

Deze rechtstoestand is in overeenstemming met het Enkelvoudig Verdrag inzake verdovende middelen van 1961 (UNTS 520, nr. 7515; Trb. 1963, nr. 81), waarbij thans alle Lid-Staten partij zijn. In de preambule van dit Verdrag stellen de partijen vast dat verslaving aan verdovende middelen een ernstig kwaad vormt voor de mens persoonlijk en vele sociale en economische gevaren met zich medebrengt voor de mensheid; zij verklaren zich bewust van hun plicht om dit kwaad te voorkomen en te bestrijden, maar erkennen dat het geneeskundig gebruik van verdovende middelen onmisbaar blijft voor het verzachten van pijn en lijden en dat voldoende maatregelen moeten worden genomen om te verzekeren, dat verdovende middelen voor die doeleinden beschikbaar zijn. Volgens artikel 4 van het Enkelvoudig Verdrag nemen partijen alle maatregelen die nodig zijn om de produktie, de vervaardiging, de uit- en invoer, de afgifte van, de handel in, het gebruik en het bezit van verdovende middelen uitsluitend tot geneeskundige en wetenschappelijke doeleinden te beperken.

Daaruit volgt dat verdovende middelen die zich niet in een door de bevoegde autoriteiten streng gecontroleerd circuit bevinden teneinde voor medische en wetenschappelijke doeleinden te worden gebruikt, per definitie onder een volstrekt invoer- en verhandelingsverbod in alle Lid-Staten vallen.

In de praktijk worden dergelijke verdovende middelen terstond na ontdekking in beslag genomen en vernietigd op grond van de nationale wetgeving inzake verdovende middelen, behalve in enkele sporadische gevallen waarin het in beslag genomen produkt geschikt is voor medisch of wetenschappelijk gebruik en het in het gecontroleerde circuit wordt gebracht, zodat daarover douanerechten moeten worden betaald.

Daarentegen zijn verdovende middelen die zich in het illegale circuit bevinden niet aan een douanerecht onderworpen, wanneer zij in dat circuit blijven, ongeacht of zij worden ontdekt en vernietigd dan wel aan de waakzaamheid van de autoriteiten ontsnappen.

Een douaneschuld kan bij de invoer van verdovende middelen die niet in de handel kunnen worden gebracht en in het economisch verkeer van de Gemeenschap kunnen worden opgenomen, immers niet ontstaan. De in artikel 3, sub b, EEG-Verdrag voorziene invoering van het gemeenschappelijk douanetarief vond plaats met het oog op de doelstellingen van de Gemeenschap ingevolge artikel 2 en op de gedragslijnen die artikel 29 voor het beheer van de douane-unie vaststelt. Importen van verdovende middelen in de Gemeenschap, die slechts tot strafmaatregelen aanleiding kunnen geven, zijn geheel vreemd aan die doelstellingen en gedragslijnen.

Deze opvatting wordt bevestigd door de bepalingen van verordening nr. 803/68 van de Raad van 17 juni 1968 inzake de douanewaarde van de goederen (PB L 148 van 1968, blz. 6) en door die van richtlijn nr. 79/623 van de Raad van 25 juni 1979 inzake de harmonisatie van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen op het gebied van de douaneschuld (PB L 179 van 1979, blz. 31). In de overwegingen bij deze richtlijn wordt uitdrukkelijk verklaard dat het tijdstip waarop de douaneschuld ontstaat, dient te worden bepaald met inachtneming van het economische karakter van de rechten bij invoer en van de omstandigheden waaronder aan rechten bij invoer onderworpen goederen in de economie van de Gemeenschap worden geïntegreerd. Daarom kan er bij de invoer van verdovende middelen die zich in het illegale circuit bevinden geen douaneschuld ontstaan, daar deze middelen terstond na ontdekking in beslag moeten worden genomen en vernietigd in plaats van in het vrije verkeer te worden gebracht.

Zoals de nationale rechter heeft opgemerkt, zou het trouwens ongerechtvaardigd zijn te dezen onderscheid te maken tussen verdovende middelen die niet zijn ontdekt en die welke onder toezicht van de bevoegde autoriteiten worden vernietigd, aangezien bij een dergelijke onderscheiding de toepassing van douanerechten van de toevallige ontdekking zou afhangen.

Uit het voorafgaande volgt dat er geen douaneschuld ontstaat bij de invoer van verdovende middelen die niet deel uitmaken van het door de bevoegde autoriteiten streng bewaakte handelsverkeer ten behoeve van gebruik voor medische en wetenschappelijke doeleinden.

Deze vaststelling laat geheel onverlet de bevoegdheid van de Lid-Staten om inbreuken op hun wetgeving inzake verdovende middelen met gepaste sancties te vervolgen, met alle gevolgen van dien, ook op geldelijk gebied.

Gezien dit antwoord zijn de andere door de nationale rechter gestelde vragen zonder voorwerp geraakt.

De kosten door de regering van de Franse Republiek en door de Commissie van de Europese Gemeenschappen wegens indiening hunner opmerkingen bij het Hof gemaakt, kunnen niet voor vergoeding in aanmerking komen. Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding in de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen.