Arrest van het Hof van 11 november 1981, 203/80EEG-Verdrag art. 67 en art. 71

ARREST

De feiten

De verwijzingsbeschikking en de krachtens artikel 20 van 's Hofs Statuut-EEG ingediende schriftelijke opmerkingen kunnen worden samengevat als volgt:

I — De feiten en het procesverloop

II — Bij het Hof ingediende schriftelijke opmerkingen

De eerste prejudiciële vraag (rechtstreekse toepasselijkheid van artikel 67 EEG-Verdrag)

De Deense, Ierse, Franse, Italiaanse en Britse regering betogen dat artikel 67 EEG-Verdrag niet rechtstreeks toepasselijk is. Krachtens dit artikel zijn de Lid-Staten immers slechts verplicht de beperkingen met betrekking tot het kapitaalverkeer op te heffen „in de mate waarin zulks voor de goede werking van de gemeenschappelijke markt nodig is.” Door de onnauwkeurigheid van dit voorbehoud mag 's Hofs rechtspraak inzake de rechtstreekse werking hier niet worden gehanteerd, omdat deze slechts betrekking heeft op de bepalingen van het Verdrag die een nauwkeurige resultaatsverbintenis inhouden.

Daar de beoordeling van de „voor de goede werking van de gemeenschappelijke markt nodige” mate van liberalisatie van politieke aard is, en de aanpassing van de regeling van het kapitaalverkeer aan dit criterium een permanent interventiemiddel vormt, kan de noodzakelijke beoordeling niet worden verricht door de nationale rechters, doch uitsluitend door de Raad, bij wege van krachtens artikel 69 EEG-Verdrag vastgestelde richtlijnen. De verdragsbepalingen inzake het kapitaalverkeer en de betalingsbalans weerspiegelen immers een zorgvuldig uitgebalanceerd systeem van bevoegdheden tussen de Commissie, de Raad en de Lid-Staten.

Deze uitlegging vindt steun in de bewoordingen van de zogenaamde „stand-still”-clausule van artikel 71, eerste alinea, EEG-Verdrag, luidens welke „de Lid-Staten ernaar streven geen nieuwe deviezenbeperkingen binnen de Gemeenschap in te voeren ..., noch de reeds bestaande regelingen beperkender te maken”; dit voorschrift onderscheidt zich van de andere „standstill”-clausules van het Verdrag, die precieze verbodsbepalingen zijn.

De regeling van het kapitaalverkeer is bovendien nauw verbonden met de andere maatregelen van economische politiek, waartoe Lid-Staten bevoegd zijn, zoals het monetaire en investeringsbeleid. Voor de goede werking van deze andere maatregelen is het onontbeerlijk dat de Lid-Staten bepaalde kapitaalbewegingen kunnen beperken.

De nauwe samenhang tussen de regeling van het kapitaalverkeer en die van de betalingsbalans blijkt ook nog uit artikel 71, tweede alinea, luidens hetwelk de Lid-Staten „zich bereid verklaren het in de voorgaande artikelen voor het kapitaalverkeer bedoelde liberalisatiepeil te overschrijden in de mate waarin hun economische toestand, met name de stand van hun betalingsbalans, hun zulks toelaat.”

De Deense regering herinnert eraan dat de bewoordingen van de artikelen 52 en 59 EEG-Verdrag, zoals zij in 's Hofs rechtspraak zijn ontleed, aangeven hoe de liberalisatieverplichting tijdens de overgangsperiode moet worden uitgevoerd. De in artikel 67 bedoelde grenzen bepalen daarentegen in hoeverre tot liberalisatie moet worden overgegaan.

De Deense regering merkt voorts op, dat de Raad in de artikelen 52-66 EEG-Verdrag gewoonlijk is gehouden, slechts voor een bijzondere sector richtlijnen vast te stellen. Wat betreft het kapitaalverkeer zijn de krachtens artikel 69 EEG-Verdrag vastgestelde richtlijnen daarentegen van toepassing op alle kapitaalbewegingen. De Raad heeft dus een globaal standpunt ingenomen over de omvang van de liberalisatiemaatregelen die behoorden te worden genomen.

De Franse regering voegt daaraan toe dat artikel 8 van de statuten van het Internationaal Monetair Fonds de te liberaliseren kapitaalbewegingen beperkt tot de lopende transacties. In artikel 6, afdeling 3, van deze statuten worden de leden uitdrukkelijk gemachtigd, het kapitaalverkeer te controleren. Luidens afdeling 1 van dat artikel mag het Monetair Fonds zijn leden zelfs de toegang tot zijn leningen ontzeggen indien deze zouden dienen ter financiering van „belangrijke of langdurige kapitaalafvloeiingen” ingeval het lid zou hebben geweigerd de passende controlemaatregelen te nemen.

De Commissie herinnert eraan, dat de in de artikelen 6, 104, 105 en 145 EEG-Verdrag bedoelde coördinatie van het economisch beleid nog niet is gerealiseerd. Gezien het verband tussen het kapitaalverkeer en bedoeld beleid is de Commissie van oordeel dat artikel 67 niet aan de voorwaarden voor rechtstreekse toepasselijkheid voldoet. Daarom is de Commissie van mening dat het de Lid-Staten zelfs na het verstrijken van de overgangsperiode vrijstaat, de beperkingen te handhaven met betrekking tot de kapitaalbewegingen van lijst D en deels van lijst C van 's Raads eerste, krachtens artikel 69 EEG-Verdrag vastgestelde richtlijn, zonder dat zij een beroep op de vrijwaringsclausules behoeven te doen.

De regering van de Bondsrepubliek Duitsland beklemtoont vooraf dat haar opmerkingen over de strekking van artikel 67 EEG-Verdrag slechts de deviezenbeperkingen betreffen, hoewel de vraag van de verwijzende rechter ook slaat op andere beperkingen van het kapitaalverkeer.

Volgens de Bondsregering heeft artikel 67 EEG-Verdrag tot gevolg dat deviezenbeperkingen die het kapitaalverkeer ongunstig beïnvloeden na afloop van de overgangsperiode op bepaalde uitzonderingen na verboden zijn. Particulieren kunnen zich op dit verbod beroepen. Uitzonderingen betreffen onder meer investeringen en kredieten op korte termijn, zicht- en termijnrekeningen alsook kapitaalbewegingen van persoonlijke aard die wegens het monetair beleid van de Lid-Staten en in de huidige stand van de integratie niet kunnen worden geliberaliseerd. Deze uitzonderingen zijn nauwkeurig te bepalen. Daarom heeft de Raad ze opgenomen in lijst D van de richtlijnen die hij krachtens artikel 69 EEG-Verdrag heeft vastgesteld.

Het Hof heeft vastgesteld dat de verbodsbepalingen van het Verdrag na het verstrijken van de overgangsperiode automatisch van kracht worden, zodat particulieren zich erop kunnen beroepen zonder dat richtlijnen behoeven te worden vastgesteld.

Het vrij verkeer van kapitaal valt onder dezelfde regels als de andere fundamentele vrijheden van het Verdrag aangezien volgens artikel 3 de verwijdering van de hinderpalen voor het vrije verkeer van kapitaal op hetzelfde vlak ligt als het tot stand brengen van de andere vrijheden.

Door de opheffing van de beperkingen met betrekking tot het kapitaalverkeer slechts voor te schrijven „in de mate waarin zulks voor de goede werking van de gemeenschappelijke markt nodig is”, verbindt artikel 67 EEG-Verdrag aan die opheffing geen voorwaarden, doch beperkt het de strekking ervan.

Evenzo is de „standstill”-bepaling van artikel 71 EEG-Verdrag rechtstreeks toepasselijk, ook al is dit artikel opgesteld in minder duidelijke bewoordingen dan bij voorbeeld andere „standstill”-be-palingen van het Verdrag. Artikel 71 beantwoordt immers aan hetzelfde politieke streven naar integratie als laatstgenoemde voorschriften, namelijk te beletten dat de Lid-Staten nieuwe beperkingen invoeren. Het zou onbegrijpelijk zijn dat zij dit recht nog hadden, waar het Verdrag hen toch verplicht, de tijdens de overgangsperiode bestaande beperkingen op te heffen. Overigens heeft het Hof bij voorbeeld ten aanzien van het vrije verkeer van personen verklaard dat artikel 48 EEG-Verdrag rechtstreekse werking heeft, hoewel geen enkele bepaling zich verzet tegen de invoering tijdens de overgangsperiode van nieuwe beperkingen op de toegang tot het nationale grondgebied.

Met eventuele wezenstrekken van het kapitaalverkeer in vergelijking met andere door het Verdrag beheerste gebieden, kan in de vereiste mate rekening worden gehouden krachtens de vrijwaringsclausules, met name die van de artikelen 73 en 108, lid 3, EEG-Verdrag, welke na het verstrijken van de overgangsperiode van toepassing blijven.

De Bondsregering verwijst in dit verband ook naar artikel 103 van het Verdrag en beklemtoont dat de Raad op grond van dit artikel richtlijn nr. 72/156/EEG van 21 maart 1972 voor het reguleren van de internationale kapitaalbewegingen heeft vastgesteld. Zij betwijfelt niet dat deze richtlijn, ook na het einde van de overgangsperiode van toepassing blijft, en wijst erop dat de Raad met deze regeling de Lid-Staten de mogelijkheid heeft geboden, in kritieke monetaire situaties, bij bepaalde kapitaalbewegingen in te grijpen.

Na een analyse van 's Hofs rechtspraak inzake de rechtstreekse toepasselijkheid van de artikelen 52 en 59 EEG-Verdrag concludeert Casati dat artikel 67 van het Verdrag rechtstreeks toepasselijk is.

Het enige verschil tussen de formulering van artikel 67 en die van de artikelen 52 en 59 ligt in het feit dat artikel 67 de opheffing van de beperkingen met betrekking tot het kapitaalverkeer slechts voorschrijft „in de mate waarin zulks voor de goede werking van de gemeenschappelijke markt nodig is.”

Uit artikel 67 juncto artikel 69 EEG-Verdrag blijkt dat de beoordeling van de mate waarin de opheffing van beperkingen „voor de goede werking van de gemeenschappelijke markt nodig” is, slechts kan worden gepreciseerd door middel van gemeenschapsrichtlijnen. Welnu, in de in dit verband vastgestelde richtlijnen heeft de Raad in duidelijke bewoordingen te kennen gegeven welke kapitalen moeten worden geliberaliseerd en welke beperkingen opgeheven om „de goede werking van de gemeenschappelijke markt” mogelijk te maken.

Sinds het einde van de overgangsperiode moet artikel 67 EEG-Verdrag dus worden gezien als een rechtstreeks toepasselijke bepaling die aan particulieren subjectieve rechten kan verlenen. Dit betekent dat vanaf dat ogenblik artikel 67, tezamen met de in artikel 69 bedoelde richtlijnen, een rechtstreeks toepasselijk voorschrift is geworden. Dit is precies wat het Hof heeft verklaard in zijn arrest van 17 december 1970 (zaak 33/70, SACE, Jurispr. 1970, blz. 1213) ter zake van de bepaling van artikel 13, lid 2, EEG-Verdrag, die met richtlijnen had moeten worden aangevuld.

Aan de hand van de concrete feiten moet de verwijzende rechter dus vaststellen of Casati's transactie onderworpen is aan een sinds het einde van de overgangsperiode ongeoorloofde beperking. Indien de Italiaanse staat dus vanaf die datum niet meer bevoegd was aan niet-ingezetenen beperkingen op te leggen met betrekking tot de invoer en de wederuitvoer van hetzelfde bedrag, kon hij na het einde van die periode evenmin een beperking aanbrengen ten aanzien van het bewijs omtrent de invoer van het bedrag door alleen het formulier V 2 toe te laten. Het gaat in dit geval om een beperking die meer is dan een eenvoudige formaliteit, daar zij een weerslag heeft op het subjectieve recht zelf van de niet-ingezetenen om hetzelfde bedrag in en weer uit te voeren.

Tegen deze uitlegging van artikel 67 kan niet worden ingebracht dat artikel 71 geen strikte „standstill”-bepaling betreffende de invoering van nieuwe beperkingen inhoudt, want artikel 71 heeft betrekking op de beperkingen die bestonden op de datum van inwerkingtreding van het Verdrag en kan niet aldus worden uitgelegd dat het de draagwijdte beperkt van het bepaalde in artikel 67 en van de algemene beginselen van het Verdrag die aan het einde van de overgangsperiode van kracht zijn geworden.

Dat betekent niet dat de Lid-Staten verplicht zijn situaties te dulden die hun betalingsbalans in gevaar brengen. Om aan dergelijke situaties het hoofd te bieden, maakt het Verdrag immers een beroep op de vrijwaringsclausules van de artikelen 73, 108 en 109 mogelijk.

De tweede prejudiciële vraag (ontbreken van de raadplegingsprocedure van artikel 73 EEG-Verdrag

De Franse en Italiaanse regering zijn van mening dat de in artikel 73 EEG-Verdrag vervatte raadplegingsverplichting in casu niet speelt, daar zij slechts van toepassing is bij beperkingen van geliberaliseerde kapitaalbewegingen.

De Franse regering wijst er voorts op — en de Commissie valt haar bij — dat artikel 73 van het Verdrag slechts toepasselijk is op „vrijwaringsmaatregelen” tegen „kapitaalbewegingen [die] verstoringen in de werking van de kapitaalmarkt van een Lid-Staat tot gevolg hebben”, en derhalve niet op een strafverzwaring.

De regering van de Bondsrepubliek Duitsland merkt op, dat particulieren zich niet op de raadplegingsverplichting kunnen beroepen, daar deze niet in hun belang is opgelegd.

Zij voegt eraan toe dat de niet-nakoming van die verplichting op zichzelf niet eens de ongeldigheid van de door de Lid-Staten genomen maatregelen meebrengt, en dat voor de geldigheid daarvan slechts de materiële voorwaarden van artikel 73 EEG-Verdrag moeten zijn vervuld. Volgens artikel 73, lid 2, van het Verdrag kan de Commissie de door een Lid-Staat genomen maatregelen immers uitsluitend ex nunc wijzigen of intrekken; die bepaling impliceert dus de geldigheid van de maatregelen die een Lid-Staat heeft genomen, zelfs wanneer de Commissie daarvan eerst na hun inwerkingtreding op de hoogte werd gebracht.

De regering van bet Verenigd Koninkrijk vraagt zich af of artikel 73 in casu toepasselijk is.

De derde prejudiciële vraag (bestaan van een beginsel dat aan niet-ingezetenen bet recht verzekert, de tevoren ingevoerde valuta weder uit te voeren)

Volgens de Franse en Britse regering vallen de invoer en de uitvoer van betaalmiddelen klaarblijkelijk onder de rubriek „In- en uitvoer van vermogenswaarden” van lijst D van 's Raads richtlijnen inzake het kapitaalverkeer. Deze richtlijnen leggen de Lid-Staten echter geen formele verplichting op tot liberalisatie van het kapitaalverkeer van lijst D.

Volgens de Italiaanse regering handelt geen enkele communautaire bepaling of beginsel over de materiële uitvoer van betaalmiddelen die niet voor particuliere doeleinden zijn bestemd.

De regering van de Bondsrepubliek Duitsland meent dat het vervoer van deviezen van het ene naar het andere land vrij is, voor zover het wordt beschouwd als een kapitaalbeweging die krachtens artikel 67 EEG-Verdrag is vrijgemaakt.

Dat recht is eveneens gewaarborgd wanneer de particulier zich erop beroept in het kader van andere fundamentele vrijheden van gemeenschapsrecht, met name het recht op vrij verkeer van personen of de ontvangst van dienstverrichtingen.

In dit verband ontlenen de particulieren geen bijkomend recht aan artikel 106 EEG-Verdrag juncto de lijst van bijlage III bij het Verdrag inzake de onzichtbare transacties; de betalingen zijn immers vrijgemaakt ten belope van de vereiste kapitaalbewegingen. Artikel 106, lid 3, verzekert tezamen met bedoelde lijst weliswaar ook voor reizen en particuliere verblijven vrijheid van betalingen, zonder formaliteiten, doch daaruit ontstaat voor de particulier slechts een recht om van het ene naar het andere land vrijelijk deviezen te vervoeren, voor zover die deviezen nodig zijn voor de behoeften van de reis. Een andere uitlegging van artikel 106, lid 3, zou tot gevolg hebben dat de krachtens artikel 67 geoorloofde beperkingen van het kapitaalverkeer op korte termijn, zouden kunnen worden omzeild.

De vierde en vijfde prejudiciële vraag (evenredigheid van de straffen)

De Franse en Italiaanse regering merken op dat het vraagstuk van de eerbiediging der beginselen van gemeenschapsrecht zich niet voordoet voor de niet-vrijgemaakte kapitaalbewegingen. In de landen die een deviezencontrole kennen, zijn de sancties gewoonlijk even streng als die welke in Italië worden toegepast.

De Franse en Britse regering verwijzen bovendien naar artikel 5, lid 1, van 's Raads eerste richtlijn met betrekking tot het kapitaalverkeer, luidende:

„De bepalingen van deze richtlijn beperken niet het recht van de Lid-Staten de aard en de realiteit van de overeenkomsten, handelingen of overmakingen te controleren of om de maatregelen te treffen die nodig zijn om inbreuk op hun wetten en voorschriften te verhinderen.”

De Britse regering verstaat deze bepaling aldus, dat de Italiaanse regering het recht behoudt, om de personen die Italië verlaten inlichtingen te yragen over de uitvoer van geldsommen en daartoe alle passende maatregelen te nemen, zelfs bij vrijgemaakte kapitaalbewegingen.

De Italiaanse regering voegt daaraan toe dat het strafbaar feit van artikel 1 van decreto legge nr. 31 van 4 maart 1976 bestaat in de uitvoer van deviezen zonder vergunning. De vijfde prejudiciële vraag is dus zinledig. Bij de vierde vraag merkt de Italiaanse regering op dat de Italiaanse wet niet de niet-inachtneming van eenvoudige formaliteiten, maar — zelfs bij niet-ingezetenen — slechts de wederrechtelijke uitvoer strafbaar stelt. Bovendien zijn de verschillende in het wetsdecreet voorziene gevallen oordeelkundig ingedeeld, juist met het oog op de evenredigheid van de sancties, die wegens hun objectieve kenmerken volkomen gepast lijken. Voor de zwaardere gevallen zijn de grenzen van de aan de rechter gelaten discretionaire bevoegdheid zo ruim, dat hij rekening kan houden met de omstandigheden van elk concreet geval en een straf kan opleggen die aan de ernst van elk delict beantwoordt.

De Ierse regering is van mening dat de door een Lid-Staat wegens schending van zijn wetgeving voorziene sancties, gesteld dat de wetgeving zelf met het Verdrag verenigbaar is, uitsluitend tot de bevoegdheid van die Lid-Staten behoren, ook wanneer het gaat om vrijgemaakte kapitaalbewegingen. Slechts in bijzondere omstandigheden, die praktisch moeilijk voorstelbaar zijn, zouden de sancties aan het Verdrag kunnen worden getoetst.

Volgens de Deense regering is het niet strijdig met het Verdrag dat een Lid-Staat de straffen op onwettige kapitaaloverdrachten verzwaart. Voor zover de Lid-Staten krachtens het gemeenschapsrecht bevoegd zijn bepaalde kapitaalbewegingen te verhinderen, strekt hun bevoegdheid zich volgens haar ook uit tot het vaststellen van de sancties. Dit vloeit voort uit het feit dat de Lid-Staten bevoegd blijven te oordelen welk strafbeleid zij willen voeren, en daarbij ook het soort sancties kunnen kiezen dat zij wensen toe te passen bij schending van communautaire voorschriften. Bijgevolg zijn de Lid-Staten ook bevoegd de sancties te verzwaren zo zij dat nodig achten. Zelfs ten aanzien van het vrijgemaakte kapitaalverkeer kunnen de Lid-Staten krachtens 's Raads richtlijn inzake het kapitaalverkeer de verplichting opleggen, formulieren en andere verklaringen in te vullen die hen in staat stellen, toezicht te houden op het volume van het kapitaalverkeer en de wettigheid van transacties. Bij inbreuk op de regeling die zulk een toezicht instelt, zijn de Lid-Staten dus ook gerechtigd de passende sancties op te leggen.

Bij de vierde vraag merkt de regering van de Bondsrepubliek Duitsland op dat het vrije verkeer van kapitaal niet zou worden gewaarborgd in de mate waarin zulks voor de goede werking van de gemeenschappelijke markt nodig is, indien de Lid-Staten formele inbreuken zouden kunnen sanctioneren met straffen die niet evenredig zijn aan de aard van de inbreuk. Het Hof heeft dit beginsel in een vaste rechtspraak toegepast.

Ten aanzien van de vijfde vraag merkt de Bondsregering op dat het in het algemeen niet raadzaam is op schending van formele bepalingen dezelfde sancties toe te passen als op schending van materiële bepalingen. Volgens haar kan men zich nochtans gevallen voorstellen waarin zonder zware straf geen naleving van formaliteiten kan worden afgedwongen.

Volgens de Commissie moeten de Lid-Staten bij de uitoefening van hun bevoegdheden op het stuk van niet-vrijgemaakte kapitalen rekening houden met artikel 5, tweede alinea, EEG-Verdrag. Ingeval een nationale wetgeving voor bepaalde kapitaalbewegingen administratieve controles voorschrijft, moeten de ter verzekering van de nakoming der betrokken regels vastgestelde sancties voldoen aan het evenredigheidsbeginsel, zoals dit uit 's Hofs rechtspraak voortvloeit. Dit beginsel is van toepassing wanneer een Lid-Staat bij controlemaatregelen niet zorgt voor de vereiste publiciteit, bij voorbeeld door ze niet in het Staatsblad bekend te maken, of de vrijheid van bewijsvoering ten gunste van de niet-ingezetene die zich aan een verzuim schuldig heeft gemaakt, niet ten volle erkent.

De Commissie vervolgt dat er een discrepantie bestaat tussen de genoemde beginselen en de te strenge sancties van de artikelen 1 en 2 van de Italiaanse wetten nrs. 159 en 863 van 1976. Volgens de verwijzingsbeschikking werd het formulier V2 immers ingevoerd bij wege van „administratieve voorschriften” die in Italië niet alle vereiste bekendheid krijgen. Anderzijds trekt de Commissie de vrijheid van bewijsvoering in twijfel, aangezien in Italië, wederom luidens de verwijzingsbeschikking, „aan de levering van het bewijs van een voorafgegane rechtmatige invoer van de valuta, bij verzuim van administratieve formaliteiten rechtens een grens gesteld is.” De Commissie vraagt zich ten slotte af of in casu de rechten van de verdediging, neergelegd in artikel 6, lid 3, sub d, van het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens, zijn geëerbiedigd.

Casati beklemtoont dat het evenredigheidsbeginsel twee betekenissen heeft: enerzijds betreft het de verhouding tussen middelen en doel; anderzijds moeten bepalingen inzake de behandeling van verschillende situaties, worden beoordeeld naar hun onderlinge evenredigheid.

Volgens Casati moet de nationale wetgeving het evenredigheidsbeginsel eerbiedigen wanneer zij, zoals in casu, zó kan inwerken op het gemeenschapsrecht dat de verwezenlijking van de doelstellingen en de werking van de gemeenschappelijke markt nadelig wordt beïnvloed. Ook al bestrijkt de strafregeling een gebied waarop het gemeenschapsrecht zich niet beweegt, toch kan zij op de doelstellingen en werking van de gemeenschappelijke markt van invloed zijn, en moet zij het evenredigheidsbeginsel eerbiedigen. Dat is ook in casu het geval, aangezien de in de Italiaanse deviezenwetgeving voorziene sancties ongetwijfeld gevolgen hebben voor het gedrag van de gemeenschapsonderdanen en hun economische keuze.

In verband met de toepassing op het onderhavige geval van voornoemde eerste betekenis van het evenredigheidsbeginsel releveert Casati dat de betwiste Italiaanse maatregel ten doel heeft, kennis te krijgen van bepaalde feiten en deze gemakkelijk vast te leggen, omdat die feiten van belang zijn voor de betalingsbalans, en, meer bepaald, omdat daarmee kan worden nagegaan of een bepaalde persoon die het Italiaanse grondgebied met een zeker bedrag heeft betreden, het niet verlaat met een hoger bedrag. Deze doelstellingen druisen niet in tegen het gemeenschapsrecht, maar de zwaarte van de sancties moet evenredig zijn aan de beoogde doelstellingen.

Wat betreft de toepassing van eerder genoemde tweede betekenis van het evenredigheidsbeginsel stelt Casati vast dat een ingezetene die zonder toestemming Italië verlaat met een bepaald bedrag in de valuta van die staat, op dezelfde wijze wordt gestraft als een niet-ingezetene die Italië verlaat met hetzelfde bedrag als wat hij tevoren heeft ingevoerd, en het formulier V 2 niet heeft ingevuld. Volgens Casati is de behandeling die laatstgenoemde ondergaat niet evenredig aan die van de eerste.

Casati trekt dan een tweede vergelijking, namelijk tussen de uitvoer van kapitaal naar Lid-Staten en de uitvoer van kapitaal naar derde landen. Hij concludeert dat uit een oogpunt van gemeenschapsrecht de nationale wetgeving het wezenlijk verschil tussen beide situaties moet weerspiegelen.

De zesde prejudiciële vraag („standstill”-bepaling in de artikelen 71 en 106 EEG-Verdrag)

Onder verwijzing naar hun antwoorden op de eerste vraag merken de Franse en Italiaanse regering op, dat artikel 71 EEG-Verdrag de invoering van nieuwe beperkingen met betrekking tot het kapitaalverkeer, zelfs na het einde van de overgangsperiode, niet uitsluit, daar het bepaalt dat „de Lid-Staten ernaar streven geen nieuwe deviezenbeperkingen ... in te voeren ...”

Zij voegen hieraan toe, — en de Deense, Duitse, Ierse en Britse regering alsook de Commissie delen die mening —, dat de artikelen 71 en 106 EEG-Verdrag de Lid-Staten uitnodigen, de bestaande deviezenregelingen en -beperkingen niet te verzwaren, terwijl de verwijzende rechter slechts gewaagt van een verzwaring van de straffen die in de — ten gronde niet gewijzigde — Italiaanse regeling zijn voorzien.

Casati wijst erop dat elke beperking van het vrije verkeer van goederen, diensten of kapitaal, en de verzwaring van bestaande maatregelen, zelfs indien daarvoor geen uitdrukkelijke „standstill”-be-palingen bestaan, verboden zijn, omdat zij niet zijn overeen te brengen met de doelstellingen van het Verdrag en met het hiervoor in gang gezette geleidelijke integratieproces. Deze opvatting wordt ook gestaafd door artikel 5, tweede alinea, EEG-Verdrag. De „standstill”-bepa-ling verbiedt niet alleen de nationale maatregelen die met de liberalisatieregels werkelijk in strijd kunnen worden geacht, maar ook die welke met die regels eenvoudig onverenigbaar blijken. Het gemeenschapsrecht houdt zich als economisch recht immers vooral bezig met de gevolgen van nationale maatregelen en hun geschiktheid om, zelfs indirect, het door het Verdrag gewilde liberalisatieproces te blokkeren. Bijgevolg is de „standstill”-bepaling ook van toepassing op een nationale regeling die werkt op gebieden die wettig tot de bevoegdheid van de Lid-Staten behoren, zoals het strafrecht.

De zevende prejudiciële vraag (beginsel van gelijke behandeling)

Naar de mening van de Duitse regering doet het beginsel van gelijke behandeling voor particulieren het recht op een specifieke behandeling ontstaan naargelang zij al dan niet in die staat woonachtig zijn, wanneer behalve de woonplaats in het buitenland, andere omstandigheden een bijzondere behandeling opdringen.

Volgens Ierland, Frankrijk en Italië is het beginsel van gelijke behandeling in casu niet van toepassing. Frankrijk en Italië merken in dit verband op dat de Italiaanse deviezenregeling personen kwalificeert volgens hun woonplaats en niet volgens hun nationaliteit.

Frankrijk voegt daaraan toe dat het betrokken beginsel niet geldt voor de onwettige uitvoer van betaalmiddelen, omdat de situatie van een niet-ingezetene die op onregelmatige wijze kapitaal uitvoert, niet anders is dan die van een ingezetene die op onregelmatige wijze kapitaal uitvoert. De kernvraag is niet door wie, maar voor wiens rekening de onregelmatige uitvoer geschiedt, want de ervaring leert dat medeplichtigheid van ingezetenen en niet-ingezetenen op dit gebied niet alleen de regel is, maar een van de geijkte methodes die de overtreders hanteren om de nationale regelingen te omzeilen. Ten aanzien van de formaliteiten is de toestand daarentegen verschillend, aangezien alleen niet-ingezetenen de betaalmiddelen mogen uitvoeren die zij voordien hebben ingevoerd, zodat alleen zij worden verzocht de formulieren in te vullen waarmee zij hun invoer door de Italiaanse autoriteiten kunnen doen vaststellen.

Italië merkt bovendien op, dat de materiële regels die de beide categorieën bepaalde verplichtingen of lasten opleggen, kunnen verschillen, maar dat bij een inbreuk die leidt tot een wijze van deviezenuitvoer die niet is toegestaan, discriminaties op het stuk van de sancties niet gerechtvaardigd zijn.

Casati beziet het probleem van de zevende vraag vanuit het evenredigheidsbeginsel. Volgens hem is het niet aanvaardbaar dat voor de niet-ingezetene dezelfde sancties gelden als voor de ingezetene, aangezien de niet-ingezetene zich slechts bij uitzondering rekenschap kan geven van de noodzaak, formulieren zoals het formulier V 2 in te vullen, en omdat voor een groot deel van de betrokken Italiaanse bepalingen niet dezelfde publiciteitsvereisten gelden als voor wetten, aangezien het administratieve handelingen zijn.

De achtste prejudiciële vraag (uitsluitend bewijs)

De Deense, Duitse, Ierse, Franse, Italiaanse en Britse regering voeren aan dat het vereiste van formaliteiten zoals in deze vraag vermeld, geoorloofd is krachtens artikel 5, lid 1, van's Raads eerste richtlijn inzake het kapitaalverkeer.

De Italiaanse regering betoogt dat er zich in casu geen probleem van uitsluitend bewijs of van beperking van de rechten van de verdediging voordoet, aangezien het delict slechts bestaat wanneer de deviezenuitvoer noch door de administratieve autoriteiten, noch door het eenvoudig bezit van de geviseerde invoerverklaring, noch door een na de nodige strenge controles afgeleverd speciaal document is toegestaan. Volgens haar is het duidelijk dat het ontbreken van een administratieve vergunning niet kan worden goedgemaakt door een in rechte aangeboden tardief bewijs.

Hoe het ook zij, bij ontbreken van bepalingen of beginselen van gemeenschapsrecht inzake de uitvoer van niet voor particuliere doeleinden bestemde deviezen, kan de regeling van de gevallen en omstandigheden waarin dergelijke uitvoer is geoorloofd, alsook die van de vergunningsprocedure en de toelaatbare bewijzen slechts aan de nationale wetgever worden overgelaten. Het is een algemeen beginsel dat de regeling van de administratieve controles en van de administratieve en rechterlijke procedures, met inbegrip van de keuze der middelen en de wijze waarop deze worden verworven, tot de bevoegdheid van de Lid-Staten behoort, ook al gaat het om de erkening van uit communautaire bron voortvloeiende rechten.

Casati acht de Italiaanse regeling onverenigbaar met artikel 6 van het Europese Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens, dat enerzijds een vermoeden van onschuld tot de schuld is komen vast te staan, en anderzijds het beginsel van een eerlijke procesgang inhoudt.

III — Mondelinge behandeling

Ter terechtzitting van 26 mei 1981 zijn mondelinge opmerkingen gemaakt door G. Casati, verdachte in het hoofdgeding, te dezen vertegenwoordigd door H. Rungger, advocaat te Bolzano, en door G. M. Ubertazzi en F. Capelli, advocaten te Milaan; de Franse regering, te dezen vertegenwoordigd door haar gemachtigde G. Guillaume, directeur juridische zaken; de regering van de Bondsrepubliek Duitsland, te dezen vertegenwoordigd door haar gemachtigde M. Seidel, adviseur bij het Bondsministerie van Economische Zaken; de Italiaanse regering, te dezen vertegenwoordigd door M. Conti, Avvocato dello Stato; en de Commissie, te dezen vertegenwoordigd door haar juridisch adviseur A. Abate als gemachtigde.

De advocaat-generaal heeft ter terechtzitting van 7 juli 1981 conclusie genomen.

In rechte

De uitlegging van de bepalingen inzake kapitaalverkeer en overmaking van geld

De eventuele grenzen, door het gemeenschapsrecht gesteld aan de nationale bepalingen van straf- of strafprocesrecht

Kosten

Dictum

HET HOF VAN JUSTITIE,

uitspraak doende op de door het Tribunale te Bolzano bij beschikking van 6 oktober 1980 gestelde vragen, verklaart voor recht:

1. Artikel 67, lid 1, moet aldus worden uitgelegd, dat de beperkingen van de uitvoer van bankbiljetten niet vanaf het verstrijken van de overgangsperiode als opgeheven kunnen worden beschouwd, onafhankelijk van het bepaalde in artikel 69.

2. Het met-volgen van de in artikel 73 bedoelde procedures wat betreft beperkingen van het kapitaalverkeer dat de betrokken Lid-Staat niet krachtens de communautaire voorschriften behoeft vrij te maken, houdt geen schending van het Verdrag in.

3. Artikel 71, eerste alinea, brengt voor de Lid-Staten geen onvoorwaardelijke verplichting mee, waarop particulieren zich kunnen beroepen.

4. Artikel 106, lid 3, is niet van toepassing op de wederuitvoer van een bedrag dat voordien is ingevoerd voor het doen van aankopen van commerciële aard, waarvan is gebleken dat zij niet hebben plaatsgevonden.

5. Geen enkel beginsel van gemeenschapsrecht, noch enige bepaling van dit recht betreffende het kapitaalverkeer, noch het bepaalde in artikel 106 inzake de betalingen in verband met het goederenverkeer, verzekeren aan niet-ingezetenen het recht voordien met het oog op handelsverrichtingen ingevoerde, doch niet gebruikte bankbiljetten weder uit te voeren.

6. Ten aanzien van het kapitaalverkeer en de overmaking van geld die de Lid-Staten niet krachtens de communautaire voorschriften behoeven vrij te maken, beperken deze voorschriften niet de bevoegdheid van de Lid-Staten om controlemaatregelen te nemen en de nakoming ervan door strafsancties af te dwingen.