--- title: "HvJ EU, C-186/89, arrest van 4 december 1990 · Zesde richtlijn 77/388 art. 4 en art. 5" description: "Arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 4 december 1990, C-186/89: zesde richtlijn 77/388 art. 4 en art. 5." url: "https://juriel.be/nl/rechtspraak-unie/c-186-89-arrest" lang: "nl" fr: "https://juriel.be/fr/jurisprudence-union/c-186-89-arret" --- # Arrest van het Hof van 4 december 1990, C-186/89 · Zesde richtlijn 77/388 art. 4 en art. 5 **Rechtscollege** Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen **Samenstelling** Derde kamer **Zaak** C-186/89 **ECLI** ECLI:EU:C:1990:429 **Datum** 4 december 1990 ## De zaak **Procedure** Prejudiciële verwijzing **Verwijzende rechter** Hoge Raad der Nederlanden, 3e kamer (Nederland) beslissing van 24 mei 1989 24.750 **Zaak ingediend op** 29 mei 1989 **Advocaat-generaal** [Van Gerven conclusie van 25 september 1990](https://juriel.be/nl/rechtspraak-unie/c-186-89-conclusie) **Opmerkingen** Nederlandse, Britse regering Commissie **Nationale beslissing na het arrest** Hoge Raad der Nederlanden, 3e kamer beslissing van 18 september 1991 24.750 ## Over het document **Verzameling** Europese rechtspraak **Taal van de tekst** Nederlands **Procestaal** Nederlands **Jurisprudentie** Jurispr. 1990, blz. I-4363 **Meer informatie** **Rechter-rapporteur** Zuleeg **Repertorium van het Hof** - [Europese Gemeenschap (EEG/EG)](https://juriel.be/nl/zoeken?repertoire=577-B) [Fiscale bepalingen](https://juriel.be/nl/zoeken?repertoire=577-B-10%2C578-4.10) [Harmonisatie van de belastingwetgevingen](https://juriel.be/nl/zoeken?repertoire=577-B-10.02%2C578-4.10.02) [Belasting over de toegevoegde waarde](https://juriel.be/nl/zoeken?repertoire=577-B-10.02.01%2C578-4.10.02.01) [Toepassingsgebied](https://juriel.be/nl/zoeken?repertoire=577-B-10.02.01.02%2C578-4.10.02.01.02) - [Belastbare handelingen](https://juriel.be/nl/zoeken?repertoire=577-B-10.02.01.02.03%2C578-4.10.02.01.02.03) [Levering van goederen](https://juriel.be/nl/zoeken?repertoire=577-B-10.02.01.02.03.01%2C578-4.10.02.01.02.03.01) 60 beslissingen - [Belastingplichtigen](https://juriel.be/nl/zoeken?repertoire=577-B-10.02.01.02.02%2C578-4.10.02.01.02.02) - [Andere categorieën belastingplichtigen](https://juriel.be/nl/zoeken?repertoire=577-B-10.02.01.02.02.03%2C578-4.10.02.01.02.02.03) 24 beslissingen - [Economische activiteit](https://juriel.be/nl/zoeken?repertoire=577-B-10.02.01.02.02.01%2C578-4.10.02.01.02.02.01) 67 beslissingen ## Tekst 33 paragrafen ### Arrest 1. Bij arrest van 24 mei 1989, ingekomen bij het Hof op 29 mei daaraanvolgende, heeft de Hoge Raad der Nederlanden krachtens artikel 177 EEG-Verdrag drie prejudiciële vragen gesteld over de uitlegging van de artikelen [4, lid 2](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-4), en [5, lid 3, sub b](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-5), van de Zesde richtlijn (77/388/EEG) van de Raad van 17 mei 1977 betreffende de harmonisatie van de wetgevingen der Lid-Staten inzake omzetbelasting — Gemeenschappelijk stelsel van belasting over de toegevoegde waarde: uniforme grondslag (PB 1977, L 145, biz. 1, hierna: de Zesde richtlijn). 2. Deze vragen zijn gesteld in een geschil tussen Van Tiem en de Nederlandse staatssecretaris van Financiën, naar aanleiding van een naheffingsaanslag in de omzetbelasting. 3. Blijkens het dossier kocht Van Tiem op 29 september 1980 in privé een bouwterrein. Ter zake van deze verwerving werd hem een bedrag van 10677,97 HFL aan omzetbelasting in rekening gebracht. 4. Op dezelfde datum verleende Van Tiem aan de vennootschap Tiem's Electro Technisch Installatiebureau BV een recht van opstal op het terrein voor een periode van achttien jaar, tegen een jaarlijkse betaling van 3000 HFL (inclusief omzetbelasting). Volgens de artikelen 758, 759 en 765 van het Nederlandse Burgerlijk Wetboek is „het regt van opstal ... een zakelijk regt om gebouwen, werken of beplantingen op eens anders grond te hebben”. 5. Op 20 oktober 1980 verzocht Van Tiem de Inspecteur der invoerrechten en accijnzen, hem met ingang van 29 september 1980 uit te zonderen van de vrijstelling van omzetbelasting voor het verlenen van een zakelijk recht van opstal. 6. Op 18 december 1980 willigde de Inspecteur dat verzoek in met de overweging, dat het betrekking had op de verhuur van het betrokken onroerend goed. 7. In zijn aangifte voor de omzetbelasting over het eerste kwartaal 1981 bracht Van Tiem de hem bij de aankoop van het terrein in rekening gebrachte omzetbelasting in aftrek. 8. De Inspecteur maakte deze aftrek weer ongedaan met een naheffingsaanslag in de omzetbelasting ten bedrage van 10678 HFL, het bedrag dat Van Tiem bij de aankoop van het terrein had voldaan. 9. Het Gerechtshof te Arnhem, waar Van Tiem beroep instelde, bevestigde de naheffingsaanslag met de overweging dat Van Tiem bij de vestiging van het recht van opstal niet was opgetreden als ondernemer in de zin van artikel 7 van de Wet op de Omzetbelasting 1968, zodat hij de bij de aankoop van het terrein in rekening gebrachte omzetbelasting niet kon verrekenen. 10. Tegen het arrest van het Gerechtshof heeft Van Tiem beroep tot cassatie ingesteld bij de Hoge Raad. Als cassatiemiddel voert hij aan, dat het verlenen van een recht van opstal te beschouwen is als de exploitatie van een lichamelijke zaak om er duurzaam opbrengst uit te verkrijgen in de zin van artikel 7, lid 2, sub b, van de Wet op de Omzetbelasting, zodat hij uit dien hoofde als ondernemer moet worden aangemerkt en recht heeft op verrekening van omzetbelasting. 11. In het verwijzingsarrest overweegt de Hoge Raad, dat het in de Nederlandse wet gehanteerde begrip „exploitatie van een lichamelijke of onlichamelijke zaak” is ontleend aan [artikel 4, lid 2, van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-4), alsmede dat de Nederlandse wetgever gebruik heeft gemaakt van de in [artikel 5, lid 3, van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-5) geboden mogelijkheid om „de zakelijke rechten die aan de rechthebbende de bevoegdheid verschaffen om een onroerend goed te gebruiken”, te beschouwen als lichamelijke zaken, door in artikel 3, lid 2, van de Wet op de Omzetbelasting als levering van goederen mede aan te merken de vestiging van zakelijke rechten op onroerende goederen. 12. De Hoge Raad heeft de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen: > 1)„ Moet het bepaalde in artikel 4, tweede lid, slotzin, van de Zesde richtlijn aldus worden uitgelegd dat het door de eigenaar van een onroerend goed ten gebruike afstaan van dat goed aan een ander, gedurende een bepaald tijdvak en tegen een periodiek te betalen vergoeding, door aan deze ander voor dat tijdvak en tegen die vergoeding een zakelijk gebruiksrecht, zoals het recht van opstal, op het onroerend goed te verlenen, oplevert de exploitatie van een lichamelijke zaak om er duurzaam opbrengst uit te verkrijgen, een en ander in de zin van die richtlijnbepaling? > > 2) Moet, voor zover een Lid-Staat gebruik heeft gemaakt van de door artikel 5, derde lid, letter b, van de Zesde richtlijn geboden mogelijkheid om de in deze bepaling bedoelde zakelijke gebruiksrechten te beschouwen als lichamelijke zaken, het eerste lid van dat artikel worden uitgelegd in die zin dat het aldaar gebezigde begrip overdracht of overgang mede de vestiging omvat van zulk een recht? > > 3) Luidt het antwoord op vraag 1 anders indien en voor zover vraag 2 bevestigend wordt beantwoord?” 13. Voor een nadere uiteenzetting van de feiten en het rechtskader van het hoofdgeding, het procesverloop en de bij het Hof ingediende schriftelijke opmerkingen wordt verwezen naar het rapport ter terechtzitting. Deze elementen van het dossier worden hierna slechts weergegeven, voor zover dat noodzakelijk is voor de redenering van het Hof. ### De eerste vraag 14. Met de eerste vraag wenst de verwijzende rechter in hoofdzaak te vernemen, of het verlenen van een recht van opstal op een onroerend goed door de eigenaar van dat goed aan een ander, waarbij deze ander voor een bepaald tijdvak tegen vergoeding een gebruiksrecht op het onroerend goed verkrijgt, moet worden beschouwd als een economische activiteit in de zin van [artikel 4, lid 2, van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-4). 15. Volgens artikel 4, lid 2, zijn economische activiteiten „alle werkzaamheden van een fabrikant, handelaar of dienstverrichter...”. Ingevolge artikel 4, lid 2, laatste volzin, wordt „als economische activiteit ... onder andere beschouwd de exploitatie van een lichamelijke of onlichamelijke zaak om er duurzaam opbrengst uit te verkrijgen”. 16. Om de gestelde vraag te kunnen beantwoorden, moet dus worden nagegaan, of het verlenen van een recht van opstal op een onroerend goed kan worden beschouwd als „exploitatie” van dat goed in de zin van bovenstaande bepalingen. 17. Dienaangaande moet in de eerste plaats worden opgemerkt, dat [artikel 4 van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-4) aan de BTW een zeer ruime werkingssfeer toekent, die zich uitstrekt tot alle stadia van de produktie, de distributie en de dienstverrichting (zie de arresten van het Hof van 26 maart 1987, zaak 235/85, Commissie/Nederland, Jurispr. 1987, blz. 1487, r. o. 7; 15 juni 1989, zaak 348/87, Stichting Uitvoering Financiële Acties, Jurispr. 1989, blz. 1737, r. o. 10). 18. In de tweede plaats moet erop worden gewezen, dat het begrip „exploitatie”, overeenkomstig de vereisten van het beginsel van neutraliteit van het gemeenschappelijk BTW-stelsel, betrekking heeft op alle handelingen, ongeacht hun rechtsvorm, die bedoeld zijn om uit het betrokken goed duurzaam opbrengst te verkrijgen. 19. Derhalve moet worden vastgesteld, dat wanneer de eigenaar van een onroerend goed aan een derde een recht van opstal op dat goed verleent, er sprake is van exploitatie van het goed wanneer dat recht tegen vergoeding en voor een bepaald tijdvak wordt verleend. Aan deze voorwaarde moet worden geacht te zijn voldaan wanneer, zoals in casu, het recht van opstal is verleend voor een periode van achttien jaar, tegen een jaarlijks te betalen vergoeding. 20. Op de eerste vraag moet derhalve worden geantwoord, dat het verlenen van een recht van opstal op een onroerend goed door de eigenaar van dat goed aan een ander, waarbij deze ander voor een bepaald tijdvak tegen vergoeding een gebruiksrecht op het onroerend goed verkrijgt, moet worden beschouwd als een economische activiteit bestaande in de exploitatie van een lichamelijke zaak om er duurzaam opbrengst uit te verkrijgen, in de zin van [artikel 4, lid 2, laatste volzin, van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-4). ### De tweede vraag 21. Met de tweede vraag wenst de Hoge Raad te vernemen of, wanneer een Lid-Staat gebruik heeft gemaakt van de door [artikel 5, lid 3, sub b, van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-5) geboden mogelijkheid om zakelijke rechten die aan de rechthebbende de bevoegdheid verschaffen om een onroerend goed te gebruiken, als lichamelijke zaken te beschouwen, het in artikel 5, lid 1, gebezigde begrip overdracht of overgang mede de vestiging van een zakelijk gebruiksrecht omvat. 22. [Artikel 5, lid 1, van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-5) geeft een definitie van een van de belastbare handelingen, de levering van goederen. Als zodanig wordt beschouwd „de overdracht of overgang van de macht om als een eigenaar over een lichamelijke zaak te beschikken”. Artikel 5, lid 3, bepaalt, dat de Lid-Staten als lichamelijke zaken in de zin van lid 1 kunnen beschouwen „de zakelijke rechten die aan de rechthebbende de bevoegdheid verschaffen om een onroerend goed te gebruiken”. 23. Deze aldus aan de Lid-Staten geboden mogelijkheid betekent, dat zij de vestiging van een gebruiksrecht op een onroerend goed kunnen beschouwen als een overdracht of overgang in de zin van [artikel 5, lid 1, van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-5). 24. Op de tweede vraag moet derhalve worden geantwoord, dat voor zover een Lid-Staat gebruik heeft gemaakt van de door [artikel 5, lid 3, sub b, van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-5) geboden mogelijkheid om zakelijke rechten die aan de rechthebbende de bevoegdheid verschaffen om een onroerend goed te gebruiken, als lichamelijke zaken te beschouwen, het in artikel 5, lid 1, gebezigde begrip overdracht of overgang aldus moet worden uitgelegd, dat het mede de vestiging van zulk een zakelijk recht omvat. ### De derde vraag 25. Overeenkomstig de strekking van de Zesde richtlijn, die er onder meer op is gericht, het gemeenschappelijk BTW-stelsel te baseren op een uniform begrip „belastingplichtigen”, moet deze hoedanigheid uitsluitend worden beoordeeld aan de hand van de in [artikel 4 van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-4) genoemde criteria. 26. Hieruit volgt, dat de werkingssfeer van [artikel 4 van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-4) niet kan worden gewijzigd door de omstandigheid, dat een Lid-Staat al dan niet gebruik heeft gemaakt van de in [artikel 5, lid 3](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-5), van de richtlijn geboden mogelijkheid om de vestiging van een recht van opstal gelijk te stellen met de levering van een goed. 27. Op de derde vraag moet derhalve worden geantwoord, dat het antwoord op de tweede vraag niet van invloed is op het antwoord op de eerste vraag. ### Kosten 28. De kosten door de regering van het Koninkrijk der Nederlanden, het Verenigd Koninkrijk en de Commissie van de Europese Gemeenschappen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakt, kunnen niet voor vergoeding in aanmerking komen. Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen. ### Dictum HET HOF VAN JUSTITIE (Derde Kamer), uitspraak doende op de door de Hoge Raad der Nederlanden bij arrest van 24 mei 1989 gestelde vragen, verklaart voor recht: 1) Het verlenen van een recht van opstal op een onroerend goed door de eigenaar van dat goed aan een ander, waarbij deze ander voor een bepaald tijdvak tegen vergoeding een gebruiksrecht op het onroerend goed verkrijgt, moet worden beschouwd als een economische activiteit bestaande in de exploitatie van een lichamelijke zaak om er duurzaam opbrengst uit te verkrijgen, in de zin van [artikel 4, lid 2, laatste volzin, van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-4). 2) Voor zover een Lid-Staat gebruik heeft gemaakt van de door [artikel 5, lid 3, sub b, van de Zesde richtlijn](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-5) geboden mogelijkheid om zakelijke rechten die aan de rechthebbende de bevoegdheid verschaffen om een onroerend goed te gebruiken, als lichamelijke zaken te beschouwen, moet het in artikel 5, lid 1, gebezigde begrip overdracht of overgang aldus worden uitgelegd, dat het mede de vestiging van zulk een zakelijk recht omvat. 3) Het antwoord op de tweede vraag is niet van invloed op het antwoord op de eerste vraag. Hof van Justitie van de Europese Unie · tekst opnieuw opgemaakt ## Aangehaalde teksten 5 [Zesde richtlijn 77/388 art. 4](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-4) uitgelegd 8 voorkomens [Zesde richtlijn 77/388 art. 5](https://juriel.be/nl/unierecht/zesde-richtlijn-77-388/artikel-5) uitgelegd 8 voorkomens EEG-Verdrag art. 177 1 voorkomen [235/85, arrest van 26 maart 1987](https://juriel.be/nl/rechtspraak-unie/c-235-85-arrest) 1 voorkomen [348/87, arrest van 15 juni 1989](https://juriel.be/nl/rechtspraak-unie/c-348-87-arrest) 1 voorkomen ## Rechtspraak 45 ### België 1 Hof van beroep te Brussel 16.06.2011 #### [Belastbaarheid](https://juriel.be/nl/rechtspraak/belastbaarheid-hof-van-beroep-brussel-2011-06-16-fb8d) ### Europese Unie 44 Conclusie van advocaat-generaal Poiares Maduro C-267/08 09.07.2009 #### [Recht op aftrek van voorbelasting](https://juriel.be/nl/rechtspraak-unie/c-267-08-conclusie) Conclusie van advocaat-generaal Trstenjak C-572/07 09.12.2008 #### [Vrijstelling van verhuur van onroerend goed](https://juriel.be/nl/rechtspraak-unie/c-572-07-conclusie) Hof van Justitie C-288/07 16.09.2008 #### [Werkzaamheden verricht door publiekrechtelijk lichaam](https://juriel.be/nl/rechtspraak-unie/c-288-07-arrest) ## Administratieve doctrine 7 [Fiches van de administratieve commentaar 6](https://juriel.be/nl/rechtspraak-unie/c-186-89-arrest/documenten?type=commentaar) [Voorafgaande beslissingen 1](https://juriel.be/nl/rechtspraak-unie/c-186-89-arrest/documenten?type=voorafgaande-beslissingen) [Bekijk de 52 documenten](https://juriel.be/nl/rechtspraak-unie/c-186-89-arrest/documenten) ## Rechtsleer 4 X: Revue de jurisprudence fiscale 1991 p.231-232 Bijl, D.B.: De kwalificatie van zakelijke rechten en de positie van de bloot eigenaar in de omzetbelasting, Weekblad voor fiscaal recht 1991 p.509-515 Kornprobst, Emmanuel: Droit fiscal 1991 1356 Dobrinescu, Luisiana: Ce ar spune Curtea Europeanǎ de Justiție despre tranzacţiile pe persoanǎ fizicǎ?, Curierul fiscal 2010 nº 5 p.25-26